Laat de energiecrisis de openbare verlichting doven?

Zee van licht

De verlichting langs onze wegen is nog altijd even helder als in de tijd dat de gaskraan van Nord Stream nog wijd open stond. Hetzelfde geldt voor de bedrijventerreinen waar in nachtelijke uren geen enkele bedrijvigheid is. Is de oproep van ondernemersorganisaties en overheid aan dovemansoren gericht? Nederland is geen land van dwingende maatregelen. Besturen van diverse steden in Estland besloten op eigen houtje de straatverlichting niet meer aan te doen. De knop ging daar werkelijk om. Onveilig misschien? Ach, de bewoners kregen het advies om, als ze in het complete donker toch de straat op moesten, dan maar een zaklantaarn mee moesten nemen en reflecterende kleding te dragen. En wie bang is om in zijn eentje in het donker de straat over te gaan, kon altijd nog wat andere lotgenoten opzoeken, zo werd hen aangeraden.

Gasontladingslampen

Bij ons hier brandt de straatverlichting nog even uitbundig als een jaar geleden. In de meeste gevallen is het geen energiezuinige ledverlichting die brandt, maar zijn het conventionele gasontladingslampen. Het is alweer een poosje geleden dat we hier het veelbesproken energie-akkoord hadden, compleet met allerlei convenanten en afspraken. In 2020 al moesten we, zo hadden we afgesproken, voor straatverlichting 20% minder energie gebruiken dan in 2013. In 2030 moeten we dan uitkomen op een besparing van 50%. “Op weg hiernaartoe is minimaal 40% van het bestaande openbare verlichtingspark in 2020 voorzien van slim energiemanagement en energiezuinige (led) verlichting. ….”  

In 2020 werd het doel niet gehaald. Misschien dat door de hoge energieprijzen, het doel van 2030 alsnog binnen bereik komt? De besparing zou met name gerealiseerd moeten worden met de vervanging van gasontladingslampen door led. Op dit moment staat er langs de wegen nog maar circa 20% led. Sterker nog, de gasontladingslampen worden tot op de dag van vandaag, als ze stuk zijn, nog vaak vervangen door dezelfde lampen. Gertjan Eg van Techniek Nederland: 'Net als bij de gloeilampen voor de huishoudens zal de stimulans om over te schakelen op led moeten komen van het verbod op de productie en import in Europa van dit type lampen, een verbod dat volgend jaar ingaat. Nu al zien we dat de beschikbaarheid van deze lampen beperkt is. Mogelijk kunnen we volgend jaar al niet meer kapotte lampen vervangen. Als installateurs dringen we er bij wegbeheerders al jarenlang op aan over te schakelen. Natuurlijk zijn er al wel wegbeheerders die hun installaties met led hebben vervangen. Maar zelfs bij deze energiecrisis zie ik bij hen nog weinig urgentie en blijft grootschalige vervanging uit.'

Belemmeringen voor grootschalige vervanging

We zien in toenemende mate nog een aantal andere problemen die de grootschalige vervanging in de weg staan. Wegbeheerders moeten grootschalige projecten aanbesteden. Daar waar beheerders van openbare verlichting welwillend zijn, worden de projecten complexer gemaakt dan nodig. Vaak komt dit niet ten goede aan de kwaliteit en worden de projecten onnodig duur. Veel geld gaat zitten in het inkoopproces en komt niet ten goede aan energiezuinige en duurzame verlichting. Dit komt doordat allerlei aanbestedingsprocedures, inkoopbureaus en adviesbureaus zich ermee gaan bemoeien.
Daarnaast zien we in toenemende mate dat de behoefte aan financiële middelen in het sociale domein, investeringen in de openbare verlichting in de weg staan. Daarmee wordt energiebesparing en het laten branden van de openbare verlichting opeens een politieke keuze in plaats van de zorg voor energiezuinige verlichte en veilige straten.

Kansen in de crisis

De bestaande verlichting op een lager lichtniveau laten branden of deels uitschakelen is lang niet altijd mogelijk. Radicaal alle verlichting uitschakelen zoals elders, is waarschijnlijk in Nederland minder geaccepteerd. We hechten aan een omgeving waarin mensen zich veilig kunnen verplaatsen. De openbare verlichting wordt als blok in- en uitgeschakeld, zijn niet dimbaar en kunnen niet reageren op specifieke situaties. Met andere woorden, het is nu alles uit of alles aan. Met moderne dynamische openbare verlichtingssystemen is dit zonder enig probleem te realiseren en bovendien met veel minder energieverbruik.

Met de huidige energieprijzen en de wetenschap dat bepaalde lampen niet langer beschikbaar zijn, is dit wel een geschikt moment om de noodzaak over te schakelen op led nog eens nadrukkelijk onder de aandacht te brengen. 'En als het even kan meteen ook een beetje slimmer verlichten door te dimmen tot niveaus waarbij de besparing nog eens extra vergroot wordt. Er wordt nu veel energie verspild aan licht dat niet nodig is. Op bedrijfsterreinen, maar ook langs de openbare weg. Er kan nog enorm bespaard worden met bewegingssensoren. Toepassing van slimme verlichting beperkt zich nu tot kleinere projecten en zelfs daar worden de mogelijkheden vaak nog niet optimaal benut.'

Wel willen we de wegbeheerders meegeven dat er meer problemen zijn op dit moment. Niet alleen Nederland is bezig met vervanging van de openbare verlichting door led. Er is ook duidelijk een uitdaging als het gaat om beschikbaarheid van armaturen en componenten. Corona en andere ontwikkelingen hebben geleid tot schaarste in aanbod van middelen en hogere inkoopsprijzen. Als branche moeten we ook hier rekening mee houden. Maar wachten op betere tijden, is ook geen optie.

'Het moet gewoon'

Dat de verledding van openbare verlichting niet echt op gang komt, is deels te verklaren door gebrek aan financiële middelen. Aan de andere kant, er liggen in deze tijden dat de energieprijzen exploderen ook kansen. Voor ons als werkgroep Openbare Verlichting reden om weer opnieuw hard op de trommel te slaan om wegbeheerders te bewegen nu door te pakken. Als deze crisis niet het juiste moment is, wanneer dan wel? Het is een investering in de toekomst die zorgt voor structureel lagere energiekosten en lagere onderhoudskosten. Het kan niet zo zijn dat alle huishoudens besparen en de overheid deze kans laat liggen. Het moet gewoon. Als minister Jetten wil weten hoe, helpt de werkgroep Openbare Verlichting van Techniek Nederland hem graag aan ideeën.